 |
INFORMATIE MINDFULNESSRETRAITES |
 |
|
|
INFORMATIE MINDFULNESSRETRAITES |
|
|
Op retraite: het intensief en in stilte trainen van opmerkzaamheid Sinds vele eeuwen gaan mensen op retraite. Grote voorbeelden als Jezus Christus, Mohammed en de Boeddha deden dit al. Maar ook heden ten dage ervaren velen de behoefte zich een tijd terug te trekken uit de alledaagse beslommeringen. Hierbij kunnen we door allerlei factoren gedreven worden. Soms zijn we alleen op zoek naar wat rust. Zeker in onze drukke en hoge eisen stellende cultuur kunnen we behoorlijk uitgeput raken; we zijn vervreemd geraakt van de eenvoud van het nu-zijn. Een andere motivatie is het verstrikt raken in drijfveren en gewoontepatronen die het leven en de innerlijke balans lastigvallen. Zo kunnen we verslavingsgeneigd zijn, met betrekking tot alcohol, roken, de digitale wereld, werken, enzovoort. Of we lopen vast in klagen of conflicten die ons beknellen. Anderen komen zo nu en dan periodes van somberheid, angst, eenzaamheid of dwangmatigheid tegen. De een heeft er meer en vaker last van dan de ander maar we hebben allemaal dergelijke kwetsbaarheden. En vooral wanneer we opgeslokt raken in de drukte en het nu-contact verliezen dan gaan deze geneigdheden ons kwellen. In deze context worden in de boeddhistische psychologie tien kilesa’s of moeilijk hanteerbare drijfveren genoemd:
Al deze drijfveren of emoties hebben een beperkende werking, die zichtbaar of soms ook onzichtbaar aanwezig is. Vanuit begeerte en gehechtheid worden we immers in min of meerdere mate obsessief. Haat of woede doet ons branden en kan er voor zorgen dat we in een mum van tijd een goede relatie of vriendschap kapotmaken. Vanuit onbegrip maken we domme inschattingen. Hoogmoed komt voor de val. Onjuiste en leed veroorzakende ideeën zetten ons aan tot fanatisme of zelfs terrorisme. Door sceptische twijfel durven we of denken we niet te kunnen veranderen en zakken weg in uitzichtloze apathie. Vanuit luiheid kunnen we onze wensen niet verwezenlijken en worden weer ontevreden. Rusteloosheid doet ons als een kip zonder kop rondlopen met een houding van ‘Ik ren dus ik ben’. Schaamteloosheid en roekeloosheid zorgen er ten slotte voor dat we grensoverschrijdend gedrag gaan vertonen, waardoor we automatisch onze vingers weer branden of ‘met modder gaan gooien’, waarmee we onszelf uiteindelijk weer besmeuren. Met name als we langere tijd opgeslokt raken in ons alledaagse doen en laten gaan deze mentale virussen woekeren en gaat ons leven moeizamer lopen. De een komt naar een retraite wegens vermoeidheid. Een tweede doet mee om een groot verlies te verwerken. Een derde wil leren omgaan met terugkerende somberheid of met chronische pijnklachten. Een vierde wil rust en een vijfde ervaart minder specifieke levensklachten maar is vooral op zoek naar diepere wijsheid in de chaos van het gewone leven. Al deze motivaties hebben te maken met een basisrealiteit: op de een of andere manier ervaren we de onvolmaaktheid en onbevredigendheid van het bestaan en zoeken naar innerlijke ruimte en vrijheid. Een meditatieretraite is dan een prachtige gelegenheid en biedt een goede omgeving tot het ontwikkelen van zelfinzicht en innerlijke vrijheid. Opmerkzaamheid en stilte
Bij een vipassana- of mindfulnessretraite staat
het ontwikkelen van opmerkzaamheid centraal. Het is een intensieve training
waarbij we het vermogen trainen op een erkennende, niet-oordelende manier gewaar
te zijn wat zich in het nu in of aan ons voordoet. We nemen als het ware
vakantie van het gewone leven waarin de nadruk meer ligt op doen en presteren;
we ontwikkelen de kunst van het zijn met wat zich voordoet. Om dit vermogen goed
tot bloei te laten komen worden doorgaans allerlei praktische trainingregels
gehanteerd. Het retraiteprogramma
Vervolgens is er het mediteren volgens een
basisstructuur en word je uitgenodigd om een meditatieprogramma te volgen. Elke
meditatieleraar heeft daarin weer kleine aanvullingen of afwijkingen. In Birmese
centra waar inzichtmeditatie wordt beoefend volgens de traditie van de eind
vorige eeuw gestorven boeddhistische monnik eerwaarde Mahasi Sayadaw is dat
doorgaans een programma van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat. Het betreft dan
een heel basaal programma waarbij we als mediterende worden uitgenodigd zo
eenvoudig mogelijk te leven en ons toe te leggen op een dagelijkse discipline
waarbij we zo gemakkelijk mogelijk opmerkzaamheid kunnen ontwikkelen, met
afwisselend loop- en zitmeditatie en het opmerkzaam en in stilte verrichten van
de meest eenvoudige basisactiviteiten voor ons leven, zoals eten, het lichaam
schoon houden en naar de wc gaan. Je wordt daarbij uitgenodigd zo veel mogelijk
continuïteit te ontwikkelen in het opmerkzaam zijn. Je wordt aangemoedigd
mindfulness te ontwikkelen van ’s morgens vroeg bij het wakker worden tot ’s
avonds laat in bed. Door de continuïteit van opmerkzaamheid groeien de
meditatieve vermogens namelijk veel meer uit tot heilzame krachten die inzicht
en zuiverheid van geest brengen.
06.00 u: ontwaken Meditatieve zorg op maat
Na een paar dagen – wanneer deelnemers meer zijn
uitgerust – laat ik het programma ’s morgens vaak wat vroeger beginnen en
verkort ik soms de periodes van informele meditatie; niet als straf maar om aan
te moedigen tot een grotere continuïteit van het opmerkzaam zijn. Uitwisselingsgesprekken en geleide meditatieperiodes
Hiervoor
blijken de regelmatige uitwisselingsgesprekken voor velen zeer waardevol te
zijn. Er is namelijk altijd de mogelijkheid voor deelnemers
om elke dag – of voor de meer ervaren mediterenden elke andere dag – individueel
uit te wisselen over de meditatie-ervaringen. In dit uitwisselingsgesprek, dat
in Azië vaak interview wordt genoemd, kun je als deelnemer uitwisselen
met de meditatiebegeleider en word je uitgenodigd een korte beschrijving te
geven van wat de afgelopen dag in stilte is beleefd. Het is dan de kunst om heel
nuchter, bijna als een laborant, een en ander te vertellen over bijvoorbeeld de
adembewegingen, fysieke sensaties als die zich duidelijk voorgedaan hebben,
gedachten, gemoedstoestanden en zintuiglijke prikkels. Over ervaringen tijdens
de zitmeditatie maar ook tijdens het lopen en tijdens dagelijkse activiteiten.
De uitwisselingsgesprekken blijken zeer
functioneel te zijn en bieden een mogelijkheid tot extra bewustwording en een
voorspoedige groei in opmerkzaamheid. Dagelijkse activiteiten als onderdeel van de meditatie Ook wordt je uitgenodigd hele eenvoudige dagelijkse activiteiten te integreren in de training. Zo wordt je gevraagd met ontspannen vertraging te eten, de tanden te poetsen, naar de WC te gaan, enzovoort. Terwijl we gewoonlijk gewend zijn dit soort activiteiten onachtzaam of op de automatische piloot uit te voeren wordt er in een mindfulnessretraite aanbevolen zelfs de meest 'onnozele' activiteiten als in je neus peuteren te gaan observeren. Zo ontwikkelen we wat de Boeddha sampajañña noemde: helder begrip van wat er in het nu in of aan ons voordoet. Al met al komt het er dus op neer dat je gevraagd wordt de hele dag, van 's morgens vroeg tot 's avonds laat - opmerkzaam te zijn. Dat lijkt heel zwaar maar het is goed te beseffen dat je niet onder druk wordt gezet en dat je ook niet van jezelf hoeft te eisen dat je meteen volledig en continu bewust bent wat zich voordoet. Heel vaak zul je merken dat je onbewust opgeslokt raakt in gedachten, gevoelens en automatismen. Dat geeft niet. Je ontwikkelt perfectie in de imperfectie en leert in vrede zijn met het moment. Het is een training waarbij mildheid een belangrijke plek heeft. Je hoeft niet van jezelf te verwachten dat je volledig en constant gewaar bent; oefening baart kunst maar dit heeft ook tijd nodig. Het mag allemaal gedijen bij een ontspannen toewijding, met een glimlach naar al die momenten dat je niet gewaar bent. Evaluaties Er valt veel meer te vertellen over het op retraite gaan, maar als je het nooit ervaren hebt blijft het moeilijk je er een precieze voorstelling van te maken. Binnenkort zal ik een boek publiceren over mindfulnessretraites. Dit artikel kan echter wel een uiterlijke beschrijving geven van wat je te wachten staat als je intekent voor een retraite. Doorgaans ervaren mediterenden het niet als gemakkelijk maar wel als enorm leerzaam en verrijkend, zoals mag blijken uit onderstaande evaluaties van deelnemers:
Klik hier N.B. Bovenstaand artikel heeft vooral betrekking op de meditatieactiviteiten in de agenda die het woord retraite in de titel van de betreffende activiteit voeren.
|
